دوشنبه 3 آبان 1400   14:34:15

 
شنبه 29 فروردین 1394


نقش زنان در توسعه اقتصادی

مرضیه حیدری استاد دانشگاه و عضو هئیت علمی دانشگاه آزاد اسلامی آباده
 

مطالعات مربوط به نقش زنان در توسعه اقتصادی نشان می دهد که در سال های اخیر نسبت زنان شاغل به مردان در فعالیت های اقتصادی بیشتر بوده است و این امر بیانگر حضور فعال زنان در عرصه اقتصاد می باشد که می تواند اثرات چشمگیری در جامعه و توسعه ی آن داشته باشد.

 
چکیده 

   دراین پژوهش نقش زنان در توسعه ی اقتصادی مورد بررسی قرار گرفته است. از آن جایی که نیروی انسانی یکی از عوامل مؤثر در توسعه ی جوامع هستند زنان نیز به عنوان نیمی از جمعیت دنیا سهم عمده ای در توسعه دارند. حضور فعال و پویای زنان در عرصه ی توسعه ی اقتصادی همواره قابل توجه بوده است آنان با مشارکت گسترده خود در بخش های مختلف اقتصادی چرخ های اقتصاد کشور را به حرکت درآورده و در توسعه ی اقتصاد و پیشبرد هدف های جامعه نقش فعال و عمده ای داشته اند.
روش مورد استفاده در پژوهش حاضر توصیفی تحلیلی می باشد و برای جمع آوری اطلاعات از کتب موجود، مجلات و اینترنت استفاده شده است.  
مطالعات مربوط به نقش زنان در توسعه اقتصادی نشان می دهد که در سال های اخیر نسبت زنان شاغل به مردان در فعالیت های اقتصادی بیشتر بوده است و این امر بیانگر حضور فعال زنان در عرصه اقتصاد می باشد که می تواند اثرات چشمگیری در جامعه و توسعه ی آن داشته باشد. همچنین مشارکت اقتصادی زنان باعث افزایش متوسط درآمد خانواده، کاهش باروری و بهبود سطح زندگی خانواده و کاهش رشد جمعیت و جمعیت مصرف کننده و در نهایت افزایش میزان بهره وری در بخش های مختلف اقتصادی می گردد.   
  
واژه های کلیدی: توسعه- توسعه اقتصادی- مشارکت زنان

1-مقدمه

   یکی از مسائل مهمی که در بحث توسعه مطرح می باشد، جایگاه و نقش زنان در توسعه است. توسعه به تلاش و کوشش انسان در دگرگونی محیط به منظور رفع نیازهای خود و تأمین امنیت اطلاق می گردد و در ابعاد مختلف قابل بررسی است. توسعه یعنی تعالی انسان ها و کاهش نابرابری ها و بدون در نظر گرفتن زنان دست یابی به توسعه ی واقعی میسر نخواهد بود. زنان به عنوان نیمی از جمعیت کشور می توانند با مشارکت گسترده در بخش های مختلف اقتصادی، چرخ های اقتصاد کشور را به حرکت در آورده و در توسعه اقتصاد و پیشبرد اهداف جوامع سهم به سزائی داشته باشند.

 دادن اختیار به زنان ، همزمان با گسترش زمینه ها و ارتقاء سطح مشارکت آن ها می تواند گامی اساسی در سرعت بخشیدن به آهنگ رشد توسعه در تمامی ابعاد آن باشد]1 [. همچنین قدرت دادن به زنان و برداشتن موانع از سر راه آنان ،باعث بهبود و ضعیت سیاسی، اجتماعی و اقتصادی آن ها در جامعه می گردد که این جریان می تواند زمینه ساز توسعه پایدار نیز باشد] 2[ .

   حضور فعال و پویای زنان در عرصه ی توسعه ی اقتصادی همواره قابل توجه است. بدین صورت که آنان در فعالیت های روزمره زندگی از قبیل تربیت بچه، اداره امور خانه و افزایش بازده نیروی انسانی سهم عمده ای دارند]3 [کشورها و جوامع مختلف جهت دست یابی به توسعه در زمینه های اقتصادی و اجتماعی همواره باید از توان و قابلیت های زنان بهره گیرند و با مشارکت دادن زنان در فعالیت های اقتصادی و اجتماعی جامعه را به عدالت اجتماعی هر چه بیشتر هدایت کنند.
 
بنابراین با توجه به نقشی که زنان می توانند در توسعه داشته باشند باید به موقعیت زنان در جامعه توجه بیشتری شده و مشکلات و موانعی که برسر راه آنان وجود دارد و باعث محدود شدن مشارکت زنان در عرصه های مختلف زندگی می گردد را ازمیان برداشت. از این رو، در پژوهش حاضر نقش زنان در توسعه اقتصادی جامعه مورد بررسی قرار گرفته است.

 یکی از عوامل موثر در توسعه ی جوامع سرمایه انسانی است و زنان به عنوان نیمی از جمعیت کشور معمولا سهم قابل توجهی در توسعه دارند.
توسعه در صورتی تحقق پیدا می کند که مشارکت همه افراد اعم از زن و مرد در این فرایند مورد توجه قرار گیرد و همچنین محقق ماده 111 از فصل نهم قانون برنامه چهارم توسعه کشور مبتنی بر ارتقای نقش و مشارکت زنان در جامعه باید به زنان به ویژه زنان متخصص و توانمند توجه بیشتری کرد. آن ها در سراسر جهان نقش تعیین کننده ای در اداره ی امور خانواده و جامعه دارند و برای تحقق اهداف توسعه می توانند مسئولیت مهمی را بر عهده گیرند. همچنین زنان می توانند در تمام قسمت های اقتصادی بازوی اصلی و قدرتمندی برای پیشبرد اهداف باشند.

به عنوان مثال در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، نقش زنان در اداره ی امور کشاورزی، آب، جنگل داری و منابع انرژی افزایش یافته است. زن به عنوان یک مادر و به عنوان  فردی که در زندگی اجتماعی و شغلی با افراد مختلف ارتباط دارد و همچنین ویژگی های روحی و عاطفی می تواند حامی و حافظ توسعه در جامعه باشد. از این رو باید برای خود اهمیت و ارزش خاصی قایل باشند تا بتوانند در تمام زمینه ها نقش خود را به خوبی ایفا نمایند] 4[.

 در حال حاضر زنان بیش از هر زمان دیگری به کار اشتغال دارند و در قبال آن نیز دستمزد دریافت می کنند. مطالعات جهانی مربوط به نقش زنان در توسعه ی اقتصادی بیانگر این است که زنان به شکل بی سابقه ای به بازارهای کار وارد می شوند و حتی در برخی موارد تعداد آن ها بیشتر از مردان بوده است، به طوری که طبق بررسی ها نسبت زنان شاغل به مردان در فعالیت های اقتصادی طی بیست سال اخیر دو برابر شده است.

یکی از مسائل مهمی که می تواند نقش به سزائی در توسعه ی کشورها داشته باشدآموزش زنان و مشارکت آن ها در بازار کار است.در هر جامعه ای پرورش نسل آینده بر عهده ی زنان می باشد و اگر آنان وارد بازار کار نیز شوند آموزش می تواند آن ها را در پرورش بهتر فرزندان کمک کند. از طریق آموزش در سطوح مختلف و در اختیار قرار دادن امکانات کافی از توانائی های زنان  می توان بیشترین بهره برداری رادر جریان توسعه به عمل آورد و موقعیت زنان را بالا برده و قدرت بیشتری را در جامعه به دست آورند.

همچنین از طریق آموزش و کسب علم، حمایت ها و اتکاء به نفس، زنان می توانند در فرایند توسعه مشارکت فزاینده ای داشته باشند] 2 .[

همچنین مطالعات نشان می دهد که آموزش زنان می تواند تاثیر مثبتی در مشارکت آن ها در زندگی اقتصادی، گستردگی امکان اشتغال، افزایش توقعات و انتظارات و تضعیف نفوذ سنت های فرهنگی و غیره داشته باشد و هر اندازه امکانات و تسهیلات  آموزشی و تربیت حرفه ای برای زنان بیشتر فراهم گردد موانع و مشکلات برای به دست آوردن مشاغل سطح بالاتر با حقوق و مزایای بهتر کاهش می یابد.

علاوه بر این ایجاد زمینه های مشارکت در خارج از منزل و اشتغال زنان می تواند منجر به کاهش باروری گردد و گسترش زمینه های اشتغال و آموزش زنان زمینه استفاده از سایر روش های کنترل جمعیت و موفقیت آن ها را به همراه دارد]5 [.

 فعالیت ها و جنبش های فمنیست ها نیز که بحث نفی نابرابری زن و مرد را مطرح کردند در تغییر نگرش ها و اصلاح بینش ها نسبت به مشارکت زنان تاثیر بسیاری داشته است. هدف این جنبش ها کسب حقوق مساوی برای زنان به ویژه حق رأی می باشد. فمنیست ها معتقدند تفاوت های فرضی که بین زن و مرد عنوان کرده اند دستاویزی برای توجیه تبعیض علیه زنان و عدم به کارگماردن آن ها در عرصه های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی بوده است]6 [.

امام خمینی - قدس سره- نیز جایگاه زنان در توسعه را برگرفته از مفروضات اساسی، جهان بینی، ارزش ها و باورهای اسلامی می داند و در مورد برابری زن و مرد معتقد بود که حقوق زن و مرد مساوی است و در تمام جهاتی که مرد حق دارد زن نیز حق دارد و سعادت و شقاوت کشور ها به وجود زنان بستگی دارد، اگر زنان انسان ساز از ملت ها گرفته شوند، آن ها به تباهی و انحطاط محکوم می شوند]7 [.

میشل (1372) عنوان می کند که زنان در بسیاری از موارد از قابلیت ذهنی بالایی برخوردارند و این توانائی ها را در عرصه های مختلف نشان داده اند. از جمله در عرصه مدیریت که نقش مهمی در فرایند توسعه جوامع دارد توانائی های خود را نشان داده اند] 8 [از نظر شیخی (1380) تغییر موقعیت زنان تأثیر بسیاری بر ایجاد یا کاهش مسایل اجتماعی دارد.

به طور مثال افزایش طول عمر زنان باعث می شود تا آن ها سال های بیشتری شانس زندگی کردن و به دنبال آن شانس ورود به بازار کار، موقعیت اجتماعی و غیره داشته باشند. همچنین شهرنشینی، نیز می تواند منجر به بهبود وضعیت زنان گردد چرا که شهرنشینی شانس بیشتری برای اشتغال و امور خارج از منزل را برای زنان به همراه دارد و باعث افزایش استقلال مالی می گردد. بنابراین بسیاری از تغییرات اقتصادی و اجتماعی به طور مطلوب در گرو بهبود موقعیت زنان است. (ص93). 

   بر اساس آمارهای به دست آمده در سطح جهان نیز کمتر از 20درصد زنان به عنوان مدیر در بخش های مختلف مشغول به فعالیت هستند و 6 در صد یا کمتراز آنان در پست های مدیریتی سطح بالا در سطح جهان فعالیت می کنند که این امر نیز در توسعه ی اقتصادی جوامع تاثیر فراوانی دارد به طوری که محققان مطرح می کنند در صورتی که از توانائی های زنان در پست های مدیریتی و اقتصاد استفاده گردد،توسعه اقتصادی – اجتماعی تحقق پیدا می کند.
 
البته بین کشورهای مختلف در زمینه پست های مدیریتی زنان تفاوت های زیادی وجود دارد. به طور مثال در کشور ژاپن از 40 درصد نیروی کار زن فقط 3/8 درصد از پست های مدیریتی توسط زنان انجام می گیرد در حالی که در بنگلادش این نسبت حدود 4/1 درصد بوده است1. استفاده اززنان در پست های مدیریتی به دلایل متعددی از قبیل حقوق بشر، عدالت اجتماعی و حفظ آن و تسریع جریان توسعه بوده است.

   در بررسی نرخ فعالیت های اقتصادی در ایران نیز همواره زنان سهم اندکی را به خود اختصاص داده اند. میزان اشتغال زنان طی سال های 76 تا 1382، 1/6  درصدبوده است که وضعیت اشتغال زنان در بخش غیر صنعتی 28 درصد بوده است و در بخش تولید در سال 1378 تعداد 3/30 درصد کارکنان سازمان های دولتی را زنان تشکیل داده اند. از لحاظ رده مدیریتی 4/57 درصد از شاغلین زن در  سیستم¬های مدیریت و سرپرستی سازمان های دولتی در رده رئیس گروه یا اداره هستند که بیانگر توزیع عمده زنان مدیردر مدیریت سطوح میانی است]9 [.

بنابراین جهت توسعه اقتصادی – اجتماعی جامعه باید از توانائی های زنان در تمام سطوح استفاده کرد همان طوری که جوامع صنعتی توانسته اند توسعه اقتصادی خود را با دخالت دادن زنان در توسعه رشد و گسترش دهند.

   ساختار اشتغال بر اساس جنسیت در ایران به گونه ای است که بیشترین مشارکت زنان در بخش های خدمات، آموزشی و بهداشتی بوده است و طی سال های 75 تا 79 سهم اشتغال زنان در این بخش از 22 درصد به 7/23 درصد افزایش داشته است و توزیع جمعیت شاغل کشور به تفکیک جنسیت در بخش های اقتصادی به گونه ای است که در سال 1375 بخش های خدمات 37 درصد، صنایع و معادن 34 درصد و کشاورزی 24 درصد در ایجاد اشتغال برای زنان نقش داشته اند و در مجموع 95 درصد فرصت های شغلی زنان در این بخش بوده است]10 [.


1-1-پیامدهای اشتغال زنان

نتایج پژوهش یزدانی (1384) پیرامون بررسی دیدگاه زنان شاغل دربارۀ تأثیر اشتغال زنان بر استحکام خانواده نشان می دهد که اشتغال زنان در خارج از منزل از نظر اقتصادی بر فرد و خانواده، موقعیت تحصیلی فرزندان و زن، جنبه های روحی زنان، فراهم کردن امکانات بهتر زندگی و رفاه بیشتر و مشارکت در اداره منزل تأثیر مثبت داشته است و از نظر اجتماعی نیز باعث ارتقاء منزلت اجتماعی زنان، کنترل جمعیت، سهولت دسترسی به توسعه و ... شده است. 

   در تحقیق دیگری ایروانی (1384) به این نتیجه رسید که از انگیزه های اشتغال زنان احتیاجات مالی، کسب درآمد و بر طرف نمودن نیازهای زندگی بوده است] 5 [. مطالعات نشان می دهد قدرت تصمیم گیری و همفکری زنان شاغل بیشتر از زنان خانه دار است و هر چه زن تحصیل کرده تر باشد زوجین از نظر احساسات به یکدیگر نزدیک تر هستند و تصمیمات را با یکدیگر می گیرند.

به عبارتی دیگر میزان مشورت شوهران زنان شاغل بیشتر از شوهران زنان خانه دار با همسران خود بوده است]11[. همچنین هر چه زنان بیشتر در مشاغل خود سرگرم و گرفتار باشند کمتر در فکر کودکان خود می باشند. به عبارتی دیگر، نگرانی های زنان تا اندازه زیادی تحت تأثیر اشتغال کاهش می یابد و از آن جایی که داشتن فرزندان بیشتر موقعیت تحصیلی، تخصص و کارایی زنان را تحت تاثیر قرار می دهد و هزینه های بیشتری را در بر دارد زنان شاغل تعداد فرزندان خود را محدود می نمایند]2[.      
                            
سعیدیان نیز (1383) در پژوهش پیرامون اشتغال زنان و تغییر وضعیت زن در خانواده به نتایجی مشابه نتایج پژوهش فوق رسیده است. نتایج پژوهش وی نشان  می دهد که بین اشتغال زنان و کاهش تعداد فرزندان ارتباط وجود دارد ]11[ و کاهش فرزندان علاوه بر این که باعث پایدارتر شدن حضور زن در فعالیت های اقتصادی خارج از منزل می شود، به آزاد شدن زنان از امور خانه داری نیز منجر می گردد.
 
در واقع با محدودتر شدن تعداد فرزندان و افزایش حمایت های اجتماعی و توسعه مراکز مهد و پیش دبستانی وقت بیشتری برای کار و اشتغال به دست خواهند آورد.

بنابراین می توان گفت یکی از پیامدهای اشتغال زنان تمایل به داشتن فرزندان کمتر می باشد چرا که مادران شاغل فرصت کمتری برای پرداختن به امور فرزندان و تربیت آن ها دارند. 

بر اساس مطالعات انجام شده در تهران روی 1020 نفر از زنان شاغل در سال 1351 در مورد دلایل اشتغال زنان بیشترین فراوانی را مسایل اقتصادی یعنی کمک خرج خانه و زندگی بودن مطرح نموده اند و برخی دیگر دلایل روانی، اعتبار اجتماعی با پرستیژ و استقلال زن را مطرح کرده¬اند]12[.


2-هدف پژوهش

هدف از انجام این پژوهش بررسی نقش و جایگاه زنان در توسعه ی اقتصادی جامعه می باشد.

3-سئوالات پژوهش

1.  آیا مشارکت اقتصادی زنان یک ضرورت اجتماعی است؟
2.  آیا مشارکت اقتصادی زنان در میزان درآمد خانواده و بهبود سطح زندگی موثر بوده است؟
3.  آیا آموزش زنان در فرایند توسعه ی اقتصادی جامعه نقش موثری داشته است؟

 
4-روش پژوهش

روش مورد استفاده در پژوهش حاضر توصیفی- تحلیلی می باشد و برای جمع آوری اطلاعات از کتب موجود و مقالات موجود در مجلات و اینترنت استفاده شده است.


5-یافته های پژوهش

به طور کلی نتایج پژوهش نشان داد :
- مشارکت اقتصادی زنان باعث افزایش متوسط درآمد خانواده و بهبود سطح زندگی خانواده شده است.
- مشارکت اقتصادی زنان در کاهش باروری و رشد جمعیت و جمعیت مصرف کننده موثر بوده است.
 - در عرصه ی مدیریت نیز که نقش مهمی در فرایند توسعه جوامع دارد زنان توانایی های خود را به نحو موثری نشان داده اند.
 - آموزش زنان نیز در بازار کار و پرورش بهتر فرزندان نقش موثری داشته است.
 - از طریق آموزش و کسب علم، حمایت ها و اتکاء به نفس، زنان می توانند در فرایند توسعه ی اقتصادی مشارکت داشته باشند.
 - در سال های اخیر مشارکت زنان در فعالیت های اقتصادی نسبت به گذشته روند رو به افزایشی داشته است.


6- بحث و نتیجه گیری

   دست یابی به توسعه مستلزم مشارکت همه اقشار جامعه به ویژه زنان می باشد و اگر همه افراد در تمام مراحل توسعه مشارکت فعال داشته باشند بهره وری به دست می آید. چون افراد نسبت به برنامه هائی که در مراحل مختلف آن اعم از برنامه ریزی، اجرا و ارزشیابی مشارکت داشته باشند احساس مسئولیت بیشتری دارند و ا زآن بیشتر حمایت می¬کنند.
 
زنان می توانند با حضور فعال و پویای خود در فعالیت ها و عرصه های مختلف زندگی سهم عمده ای در توسعه جامعه از جمله توسعه اقتصادی داشته باشند و جوامع نیز همواره باید از توان و قابلیت های زنان در زمینه های مختلف بهره گیرند. روند مشارکت زنان در طول تاریخ بیانگر این است که علیرغم مشارکت محدود آنان در دوران گذشته در فعالیت های اقتصادی – اجتماعی در حال حاضر زنان بیش از هر زمان دیگری و به شکل بی سابقه ای حضور فعالی داشته اند و حتی در برخی زمینه ها حضور زنان نسبت به مردان افزایش یافته است.


منابع:

1- عبدلی، م. ع. سیستم مدیریت مواد زائد جامعه شهری و روش های کنترل آن تنوع خلاق ما، گزارش کمیسیون جهانی فرهنگ و توسعه، (1383).
2- شیخی، م. ت. جامعه شناسی زنان و خانواده، چاپ اول، (1380).
3- سهامی، س. "توسعه و چالش های اشتغال زنان"، مجموعه مقالات همایش منطقه ای هسته های پژوهش اساتید زن منطقه یک دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت، 1386.
4- طالبی، ا. گزارش از محیط زیست اهواز، (1380).
5- ایروانی، م. ر. "زنان، نظام آموزش عالی کشور و اشتغال"، فصلنامه تخصصی علوم اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی واحد خلخال، پیش شماره چهارم،ص143، 1384.
6- زیبائی نژاد، م. ر. بررسی و نقد فمنیسم، قم: دفتر مطالعات زنان حوزه.
7- موسوی خوزستانی، ج. توسعه، تهران: نشر توسعه، (1374).
8- میشل، آ. جنبش اجتماعی زنان، (همازنجانی زاده، مترجم)، چاپ اول، مشهد: نشر نیکا، (1372).
9- معاونت طرح و برنامه ریزی مرکز امور مشارکت زنان،گزارش تحولات وضعیت زنان طی سال های 83-76، دفتر ریاست جمهوری، مرکز امورمشارکت زنان، (1383).
10- سعادتمند، ز.، میربک، پ. "اشتغال زنان در ایران"، مجموعه مقالات همایش  منطقه ای نقش زنان در چشم انداز 20 ساله توسعه ایران، دانشگاه آزاد اسلامی ساوه، ص 78، 1387.
11- سعیدیان، ف. "اشتغال زنان و تغییر وضعیت زن در خانواده"، فصلنامه تخصصی علوم اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی واحد خلخال، پیش شماره سوم، ص134، 1383.
12- مسجدیان، م. بررسی وضعیت اشتغال، درآمد، فراغت، رضایت شغلی زنان اصفهان، کمیسیون امور بانوان، (1371).

[1]. آمار مربوط به سالنامه آمار کار سازمان بین المللی کار در سال 1992 بوده است.

 

 
امتیاز دهی
 
 










 
کلیه حقوق این سایت متعلق به وزارت نفت جمهوری اسلامی ایران میباشد.
استفاده از اطلاعات این سایت با ذکر منبع بلامانع است.
Best View in 1024x768